Reiði og ofbeldi eru eins og áður sagði oft nátengd þótt ólíkt sé. Ofbeldi er verknaður eða hegðun en reiði er tilfinning. Reiði er sennilega ein af verstu tilfinningum sem við glímum við, jafnframt því sem er mjög erfitt að meðhöndla hana. Reiði er mismunandi eftir því við hvaða aðstæður hún kviknar, hvernig hún magnast í huga einstaklingsins og hver einkenni hennar eru. Fyrst ber að nefna aðstæðurnar: Sumir reiðast sérstaklega út af einhverju í fari fólks (pirrandi eða óþolandi fólk), aðrir við að finnast þeir truflaðir eða verið sé að stjórna þeim (eiga í erfiðleikum með yfirvald og stjórnendur) og enn aðrir reiðast við það að þeim finnst þeir beittir óréttlæti.
Reiðin getur varið lengi, stundum nær hún að magnast svo í huganum að einstaklingurinn hreinlega springur úr reiði. Hún getur líka einkennst af því að viðkomandi getur ekki hætt að hugsa um þann sem reitti hann til reiði. Þá er talað um hefnigjarnan eða langrækinn einstakling. Reiðigjarnt fólk misskilur aðstæður og skilaboð frá umhverfi sínu, það þjáist oft ofsóknarhugmynum og dregur rangar ályktanir. Þetta fólk á oft við ýmis persónuleikavandamál að stríða.
Að lokum má nefna hvernig fólk höndlar reiðitilfinningu sína á ólíkan hátt. Sumir beita ofbeldi í bræðiskasti, aðrir láta reiðina bitna á öðrum (t.d. heimilisfaðirinn sem "sýður á" eftir að hafa verið lítillækkaður í vinnunni, beitir fjölskyldu sína ofbeldi eftir að hann kemur heim). Enn aðrir byrgja reiðina innra með sér án þess að veita henni útrás. Þótt reiði sé í flestum tilfellum neikvæð tilfinning getur hún einnig verið jákvæð, ef við kunnum að meðhöndla hana rétt. Reiðin getur nefnilega sagt okkur hvenær við erum beitt misrétti og óréttlæti. Þá þarf bara að kunna að bregðast við á jákvæðan hátt, eins og að láta þann vita sem vekur þessi viðbrögð okkar og leysa vandann án þess reiðin nái að magnast upp og hætta sé á ofbeldi.
Hversu algeng eru ofbeldisverk?
Erfitt getur verið að tala um tíðni ofbeldis á Íslandi þar sem fæst ofbeldisbrot eru tilkynnt. Fjöldi tilkynninga hefur þó nánast tvöfaldast milli áranna 1985 - 1997, þ.e. fjöldi tilkynninga á hverja 1000 íbúa voru 2,6 árið 1985, 4,5 árið 1992, og 6,0 árið 1997. Athuga verður þó að miklar breytingar hafa orðið á skráningu upplýsinga hj&aac verið beittir líkamlegu ofbeldi þrisvar sinnum eða oftar á síðustu 12 mánuðum!
Tekið skal fram að þetta eru tölur miðaðar við hvað unglingarnir sjálfir skilgreina sem ofbeldi, raunverulegar tölur eru mun hærri. Niðurstöður sýna að fjöldi nemenda, sem beittur hefur verið ofbeldi er mjög breytilegur eftir því hvort þeir sjálfir telja að þeir hafi verið beittir ofbeldi eða hvort þeir segja frá því að þeir hafi orðið fyrir ákveðnum tegundum ofbeldis. Samkvæmt víðari skilgreiningu á ofbeldi, höfðu 65% stráka orðið fyrir athæfi, sem skilgreina mætti sem ofbeldi!
Af hverju beitir fólk ofbeldi?
Fjölmargar mismunandi kenningar hafa reynt að skýra orsakir fyrir árásargirni og ofbeldi. Sumir fræðimenn telja að rótina sé að finna í líffræðilegum þáttum þar sem hlutverk boðefna, eins og noradrenalíns, er að undirbúa lífveruna fyrir árás eða flótta ef henni finnst sér vera ógnað. Þegar noradrenalínflæði eykst í líkamanum spennumst við upp og verðum glaðvakandi. Þá getum við allt, að okkur finnst, hvort sem er að hlaupa eins og byssubrennd eða berjast knálega. Sumir vilja álíta að þessi skjótu viðbrögð mannsins séu honum eðlislæg, og voru frummanninum lífsnauðsynleg. Finnist einstaklingi vera vegið að sér, einhverra orsaka vegna, eykst flæði noradrenalíns í líkamanum og gerir honum kleift að bregðast skjótt við ógnuninni. Þessi skýring er lýsandi og rökrétt en útskýrir alls ekki nægilega orsökina þar sem mismunandi fólk bregst við sömu aðstæðum á ólíkan hátt. Það bendir til þess að "ógnun" sé einstaklingsbundin skynjun. Hér þarf því væntanlega að skoða betur þroskasögu einstaklingsins og umhverfi hans.
Önnur leið til að útskýra árásargirni og að beita ofbeldi er sótt til bernskunnar. Rannsóknir sýna að mjög margir sem beita ofbeldi hafa sjálfir orðið fyrir barðinu á því í bernsku. Menn eru þó ósammála um hvort sé um að ræða lærða hegðun, þ.e. að börn læri það sem fyrir þeim er haft eða eftirköst reiði og vanlíðunar út af ofbeldi í barnæsku.
Enn önnur skýring tengist áfengi og neyslu örvandi fíkniefna. Við áfengisneyslu losnar um hömlur og dómgreind skerðist. Þegar skoðaðar eru tölur yfir tengsl ofbeldisbrota og áfengis- og vímuefnaneyslu, voru flestir undir áhrifum þegar brotið var framið. Eina brotið sem sker sig úr hvað þetta varðar er kynferðisbrot gegn börnum, þar voru fæstir undir áhrifum þegar brotið var framið.
Mikið hefur verið rætt og ritað um þátt sjónvarps og tölvuleikja í ofbeldi. Menn eru alls ekki sammála um áhrif þessi þótt líklegt sé talið að einhver séu. Mikilvægt er að foreldrar útskýri fyrir börnum sínum muninn á ofbeldi í sjónarpi og í raunveruleikanum, og að þau fylgist með á hvað börnin horfi á og ræði það við þau.
Þá er líka hægt að vísa orsök ofbeldis til fleiri þátta, eins og valdatogstreitu milli maka, vanmáttartilfinningu, stjórnunarþörf og lágu sjálfsáliti.
Ofbeldi á meðal barna og unglinga
Ofbeldishegðun er, eins og fram hefur komið, töluvert algeng á unglingsárunum þegar félagaþrýstingur gæti leitt til þess að unglingar beiti aðra ofbeldi til að fá að vera með í tiltekinni "klíku". Nú til dags er það oft talið "töff" að lumbra á einhverjum. Strákar þurfa sérstaklega að sýna "karlmennsku" sína með því að berja einhvern. Dæmi um þetta getur verið þegar unglingar eru margir samankomnir og einhver utanaðkomandi kemur og er með "stæla". Þá telur einhver unglingurinn það skyldu að verja heiður hópsins og lætur viðkomandi finna fyrir því. Einnig getur þessu verið öfugt farið, eða þá að unglingar hreinlega leiti uppi slagsmál sér til skemmtunar, yfirleitt í því skyni að sýna félögunum hvað þeir eru sterkir og "cool".
Er hægt að beita meðferð við ofbeldi og reiði?
Í hugrænni atferlismeðferð er unnið með tengsl hugsana, tilfinninga og hegðunar. Fyrst er fundið út hvenær einstaklingur sé líklegur til að beita ofbeldi og gegn hverjum. Það er skilgreint nákvæmlega hvað gerist áður en ofbeldi á sér stað og tengsl eru skoðuð. Einstaklingnum er síðan hjálpað við að bera kennsl á hugsanir sínar sem valda reiði ásamt því að magna reiðina upp, og að bregðast við þeim. Þetta er oft gert með hjálp kerfisbundinnar slökunar.
Húmanískar aðferðir gera einstaklingnum kleift að finna fyrir og viðurkenna tilfinningar sínar, fara í gegnum það sem gerir þá reiða og doka þar við. Reyna síðan að tjá reiðina á jákvæðan hátt.
Margar aðferðir ganga út á það að einstaklingurinn fái veitt tilfinningum sínum útrás. Þá er einstaklingi hjálpað að kalla fram reiðitilfinningar sínar og fá útrás fyrir þær, t.d. með því að berja púða og jafnvel hugsa á sama tíma um þann sem hann er reiður út í. Margir gagnrýna þetta og segja að þá sé verið að margfalda reiðina, sumir vilja jafnvel ganga svo lang konur sem eru beittar heimilisofbeldi.
